Στις 29 Μαΐου 2023 συμπληρώθηκαν 101 χρόνια από τη γέννηση του Ιάννη Ξενάκη που σφράγισε με το δυναμικό και πρωτοποριακό έργο του το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
Ήδη από την πρώτη συνέντευξή της η διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου είχε ανακοινώσει για το καλοκαίρι του 2023 μια αναδρομή στην κατάθεση του πρωτοποριακού μουσικού, αρχιτέκτονα και μαθηματικού Ιάννη Ξενάκη με τίτλο «Revolutions», σε συνεργασία με τη Philarmonie του Παρισιού, που από τις 10 Φεβρουαρίου έως τις 26 Ιουνίου του 2022 παρουσίασε την έκθεση στη Cité με τίτλο «Revolutions Xenakis».
Μετά την έκθεση «Δεύτερο Αφιέρωμα στον Ιάννη Ξενάκη» στο Ωδείο Αθηνών το 2009, το ΕΜΣΤ επανέρχεται στην επανεξέταση της προσωπικότητας του Ξενάκη και τη συμβολή του στη σύζευξη τεχνών και επιστημών καθώς και την εικαστική, λογοτεχνική και μουσική του κουλτούρα μέσα στα πολιτιστικά και πολιτικά κινήματα της εποχής του.
Η αφιερωμένη στον Ιάννη Ξενάκη έκθεση που θα καταλάβει το ισόγειο και τον τρίτο όροφο του μουσείου αντλεί υλικό κυρίως από το αρχείο Ξενάκη και περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλα, περισσότερα από 20 μουσικά και αρχιτεκτονικά έργα, ηχητικές εγκαταστάσεις, πολυάριθμα πρωτότυπα και αρχειακά έγγραφα –φωτογραφίες, μοντέλα, παρτιτούρες και προσωπικά έγγραφα–, εξετάζοντας την προσωπικότητά του ως αρχιτέκτονα, μηχανικού, συνθέτη, μαθηματικού, ενός ανθρώπου που επανεφηύρε τη μουσική και δημιούργησε νέες αρχιτεκτονικές μορφές.
Η έκθεση στοχεύει να απευθυνθεί σε ένα ευρύ κοινό και να το συστήσει στην παραγωγή του Ξενάκη, σε εύρος και βάθος, καθώς και να προσφέρει μια μοναδική οπτικοακουστική εμπειρία, μέσα από ηχητικούς στροβιλισμούς, φωτιστικές περιπλανήσεις στο καινοτόμο σύμπαν του, όπου χώρος και χρόνος τέμνονται εις το διηνεκές.
Η έκθεση ξεκινά δείχνοντας έγγραφα και τεκμήρια για τη ζωή και το έργο του Ξενάκη, ενώ ακούγεται η μουσική κάποιων από τα σχεδόν 150 μουσικά κομμάτια που συνέθεσε. Το ηχητικό και ακουστικό περιβάλλον συνάδει με τις παραστάσεις ήχου και φωτός που έκανε, ενώ ειδική μνεία γίνεται στο Philips Pavilion, μια κατασκευή για την Παγκόσμια Έκθεση στις Βρυξέλλες.
Ο Ξενάκης όταν έφτασε στο Παρίσι με τη μεσολάβηση του Γιώργου Κανδύλη, προσλήφθηκε από τον γνωστό αρχιτέκτονα Λε Κορμπιζιέ, για τον οποίον εργάστηκε μέχρι και το 1959. Το 1958, ο Λε Κορμπιζιέ τού ανέθεσε το Περίπτερο της Philips για τη διεθνή έκθεση των Βρυξελλών, μία από τις πρώτες πολυμεσικές εγκαταστάσεις στον κόσμο. Λίγο αργότερα, ο Ξενάκης αφιερώνεται ολοκληρωτικά στη σύνθεση, έχοντας ολοκληρώσει μια σειρά πρωτοποριακών αρχιτεκτονικών κατασκευών.
Στην έκθεση παρουσιάζεται και το στούντιό του στο Παρίσι, όπου βρίσκουμε φωτογραφίες της οικογένειάς του, γλυπτά, κοχύλια, μουσικά όργανα, φωτογραφίες γνωστών πινάκων, έναν μαυροπίνακα γεμάτο μαθηματικούς υπολογισμούς αλλά και τη βιβλιοθήκη του εργαστηρίου του με βιβλία που δείχνουν το πάθος του για τον ελληνικό πολιτισμό, τη μουσική, τη φιλοσοφία, τη φύση, την αρχιτεκτονική και τα μαθηματικά.
Ακολουθεί η παρουσίαση της εργασίας του ως μουσικού. Ο Ξενάκης άρχισε να ασχολείται με τη μουσική φτιαγμένη από μαθηματικούς υπολογισμούς, για να βρει ήχους και ρυθμούς. Αναμιγνύει μουσική, αρχιτεκτονική και μαθηματικά.
Παρουσιάζεται το έργο «Μεταστάσεις» (1954) για 61 όργανα, το πρώτο που σηματοδοτεί την πρωτοποριακή αυτή κατεύθυνση, που θα ονομάσει αργότερα «στοχαστική μουσική». Η αρχιτεκτονική του Pavilion της Philips θυμίζει τη μουσική στις «Μεταστάσεις» και τη διαχρονική σύνδεση της αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού με τη μουσική.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ξενάκης δίνει μεγάλη σημασία στο σχέδιο και αυτό το φανερώνουν οι παρτιτούρες που παρουσιάζονται στην έκθεση, έργα τέχνης, σχεδιασμού και κατασκευής. Ξεχωριστά παρουσιάζονται τα «Πολύτοπα», παραστάσεις ήχου και φωτός και από τα πιο διάσημα έργα του Ξενάκη.
Για τα εγκαίνια του Κέντρου Georges Pompidou το 1978, ο πρόεδρός του Robert Bordaz ανέθεσε στον Ξενάκη να δημιουργήσει ένα νέο Πολύτοπο. Οι φιλοδοξίες του συνθέτη είναι τεράστιες: ήθελε να συνδέσει τα μνημεία του Παρισιού και το νέο κέντρο με ένα τεράστιο δίκτυο λέιζερ, διαχέοντας μουσική από τις προειδοποιητικές σειρήνες της πόλης του Παρισιού. Οι τεχνικές δυσκολίες αλλά και προκαταλήψεις της εποχής του διέσωσαν μόνο τη μουσική της «Διατόπου», είναι το μόνο στοιχείο που θα επιβιώσει από αυτό το έργο, ενώ το «The Legend of Eer» εξακολουθεί και σήμερα να αποτελεί ένα από τα αριστουργήματα της ηλεκτροακουστικής μουσικής.
Στην έκθεση που ακολουθεί χρονολογική και θεματική σειρά παρουσιάζονται ακόμα οι μεγάλες κατασκευές του Ξενάκη, οι Κοσμικές Πόλεις, οι πόλεις του μέλλοντος που οραματίστηκε στα ιστορικά σήμερα χαρτιά και σχέδιά του. Επιχειρείται να συνδεθεί το κοινό με τον πειραματισμό του Ξενάκη με τον χωροταξικό ήχο, να νιώθει σαν να βρίσκεται στη μέση της μουσικής με την αρχιτεκτονική μελέτη του χώρου να έχει εκπονηθεί από το Flux Office.
Ένα ακόμα μέρος της έκθεσης δείχνει το πάθος του Ξενάκη για τις μηχανές και τα γραφικά και την ύπαρξή του ως εφευρέτη του UPIC, που είναι ένα μηχάνημα για τη δημιουργία μουσικής με τη βοήθεια υπολογιστή.
Στοίχημα για το μουσείο πέρα από την περιήγηση στην έκθεση που τιμά την πολύπλευρη προσωπικότητα του Ξενάκη είναι η δημιουργία της συνθήκης που θα επιτρέπει στο κοινό να παραμένει στον χώρο, να κάθεται στο έδαφος, να ακούει μουσική και να αποκτά μια βιωματική σχέση με τον ήχο του Ξενάκη. Να περιηγηθεί στο έργο του και να συλλάβει την αξία του πειραματισμού μέσα από έργα που ακόμα και σήμερα θεωρούνται ρηξικέλευθα, τις οργανικές και ηλεκτροακουστικές συνθέσεις ενός πνεύματος πληθωρικού που προχώρησε σε πρωτοποριακές ανακαλύψεις και νέα αισθητική με την εισαγωγή της Θεωρίας των Πιθανοτήτων και των Συνόλων, με τη σύζευξη της θερμοδυναμικής, της Χρυσή Τομής και της Ακολουθίας Φιμπονάτσι.
Ο εσωστρεφής, εμμονικός με την τέχνη και την επιστήμη, λιγόλογος Ξενάκης, που καθόρισε τη μοίρα της μουσικής, σε αυτή την έκθεση προσκαλεί τον επισκέπτη στην καρδιά του στούντιο και του έργου του, που τον φέρνουν στο παρόν σαν κομβικό πρόσωπο της ψηφιακής τέχνης, επαναφέροντας παράλληλα τις έννοιες της ουτοπίας, της νεωτερικότητας και της φαντασίας στον αιώνα μας.
«Τίποτε στον Ξενάκη δεν είναι σκόνη, αλλά ύλη ζωντανή, κάτω από σκέψη βαθύτατα μαθηματική – και με την ευρύτητα ενός ποιητού. Ακόμα και η έννοια της μελωδίας δεν ελλείπει· αντιθέτως μάλιστα, παρουσιάζεται ευρηματική, αστραφτερή και τεταμένη. Μια μελωδία, που θάπρεπε νάχαμε κληρονομήσει, αν δεν είχε συσσωρευτεί η μουσική θητεία πεντακοσίων ετών.
Η σημασία του Ξενάκη είναι μεγάλη, γιατί πρώτη φορά στην παγκόσμια μουσική δημιουργία παρουσιάστηκε μια προσωπικότητα τόσο τολμηρή που ν’ αποφασίση να ξαναϋπάρξη Έλλην. Πρέπει να παρέλθουν λίγα χρόνια, για ν’ αντιληφθούμε τη σημασία του – για να γνωρίσουμε κ’ εμείς, μες απ’ αυτόν, την βαθύτερη νεοελληνική μας ιδιοσυγκρασία» έλεγε ο Μάνος Χατζιδάκις.
Δεν είναι τυχαίο ότι για τα εκατόν ένα χρόνια από τη γέννησή του, οι εκδηλώσεις και εκθέσεις παγκοσμίως μας δείχνουν ότι οι φιλοσοφικές του ιδέες για τη μουσική, που έθεσαν καίρια το αίτημα για ενότητα φιλοσοφίας, επιστήμης και τέχνης, όχι μόνο εξακολουθούν να απασχολούν και να κεντρίζουν το ενδιαφέρον του κοινού και των επιστημόνων και καλλιτεχνών, αλλά είναι πιο επίκαιρες από ποτέ.
