Οι Κυπραίοι του Best News, η Μαρία Ιωάννου και ο Σάκης Θεοδωρόπουλος, σάς παρουσιάζουν ένα υπέροχο αφιέρωμα, για την Κυπριακή διάλεκτο.
Γράφουν: Η Μαρία Ιωάννου και ο Σάκης Θεοδωρόπουλος
H ελληνική γλώσσα, αποτελεί μία από τις αρχαιότερες ομιλούμενες γλώσσες, σε όλο τον κόσμο. Διαθέτει πολλές διαλέκτους, που ομιλούνται σε διαφορετικά μέρη του ελληνισμού. Οι πιο γνωστές είναι η Δωδεκανησιακή, η Ποντιακή, η Κρητική, η Κατωιταλιώτικη ή Γκρίκο στα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας, η Τσακώνικη (Ελληνογενής), η Χειμαρριώτικη στη Βόρεια Ήπειρο, η Ρουμαίικη ή Μαριουπολίτικα από τους Έλληνες της Ουκρανίας, η Ρωμανιώτικη ή Γεβανική, από τους Ρωμανιώτες Εβραίους των Ιωαννίνων και η Κυπριακή από τους Ελληνοκύπριους.
Η Μαρία Ιωάννου, με καταγωγή από τον Κάτω Πύργο Τηλλυρίας και εγώ, ο Σάκης Θεοδωρόπουλος, με απώτερη καταγωγή από την Επαρχία Αμμοχώστου, σάς πηγαίνουμε στην Κύπρο μας, τζιαι λαλούμεν σας, για την διάλεκτόν μας !!!
Η κυπριακή διάλεκτος, αποτελεί ένα από τα πιο πολύτιμα γλωσσικά κειμήλια του ελληνισμού. Παρά το γεγονός ότι συχνά αντιμετωπίζεται ως μια απλή τοπική μορφή της ελληνικής γλώσσας, στην πραγματικότητα συνιστά ένα μοναδικό γλωσσικό φαινόμενο, που διατηρεί στοιχεία ηλικίας χιλιάδων ετών. Μέσα από τους αιώνες, η Kυπριακή διάλεκτος αφομοίωσε επιρροές από λαούς και κατακτητές που πέρασαν από το νησί, χωρίς όμως να χάσει τον ελληνικό της πυρήνα.
Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κυπριακής διαλέκτου
Η κυπριακή διάλεκτος, δεν είναι κάποια ξένη γλώσσα. Είναι η ελληνική γλώσσα, που μιλάμε οι Έλληνες της Κύπρου. Όμως, ξεχωρίζει για ορισμένα χαρακτηριστικά της, που την διαφοροποιούν από τη Νεοελληνική. Μερικές διαφορές είναι:
1. Διπλά σύμφωνα: Διατηρείται η προφορά τους, εκτός από το -ρρ- και υστερογενής διπλασιασμός απλών συμφώνων, όταν βρίσκεται ενδοφωνηεντικά: άλ-λος = άλλος, ποτ-τέ = ποτέ, πίν-νω = πίνω, ταμ μάθκια = τα μάτια, απ-πέξω = απέξω
2. Το χαρακτηριστικό θκ: θκυό = δυό, θκιαβάζω = διαβάζω, φιλούθκια = φιλάκια
3. Το χαρακτηριστικό τελικό -ν: τη θάλασσαν, τον ταμίαν, το τραπέζιν
4. Τα υποκοριστικά σε -ούι: μωρούι = μωράκι, ταπερούι = ταπεράκι, αυτοκινητούι = αυτοκινητάκι, γατούι = γατάκι
5. Διατήρηση αρχαίας κλίσης, στο γ’ πληθυντικό ενεστώτα, αορίστου, μέλλοντα: παιδεύουσιν = παιδεύουν, φεύκουσιν = φεύγουν, εχαθήκασιν = χάθηκαν
6. Αφομοίωση του ερρίνου με τους άηχους κλειστούς φθόγγους: αθ-θός < ανθός, νύφ-φη < νύμφη
7. “Παράκαμψη” ηχηρών συμφώνων β, γ, δ: φοούμαι = φοβούμαι, Παναΐα μου = Παναγία μου
8. “Ανάποδη” σύνταξη: αγαπώ σε = σε αγαπώ, λαλεί του = του είπε, έδοξεν μου = μου φάνηκε, έδωκεν μας = μας έδωσε, εσκότωσε τους = τους σκότωσε, λατρεύω σας = σας λατρεύω
9. Εκτεταμένη ουράνωση κ σε κ̌ και προσθίωση του χ σε χ̌, μπροστά από φωνήεν: κ̌ερί < κερί, παχ̌ιά < παχιά, σ̌κ̌ύλλος < σκύλος.
10. Διατήρηση αύξησης από τα αρχαία ελληνικά σε παρατατικό και αόριστο, διατήρηση τόνου στην προπαραλήγουσα: θωρώ-εθώρουν, χαίρομαι-εσαίρουμουν
11. Κατάληξη -ίσκω σε ρήματα, για δήλωση έναρξης: κριν-ίσκω = κρίνω
12. Χρήση του περιφραστικού εν να (θέλω να): εν να καπνίσω = θέλω να καπνίσω
Η πρώτη εμφάνιση της διαλέκτου στην αρχαία Ελλάδα
Η ιστορία της κυπριακής διαλέκτου ξεκινά από την εποχή των Μυκηναίων. Περί το 1200 π.Χ., ελληνικοί πληθυσμοί εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο, μεταφέροντας τη γλώσσα και τον πολιτισμό τους. Η διάλεκτος που διαμορφώθηκε στο νησί, βασίστηκε κυρίως στην Αρκαδοκυπριακή, μια αρχαία ελληνική διάλεκτο συγγενική προς τη γλώσσα που μιλούσαν οι Αρκάδες της Πελοποννήσου.
Οι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι η κυπριακή διάλεκτος διατήρησε χαρακτηριστικά τα οποία χάθηκαν από την κοινή ελληνική γλώσσα κατά την εξέλιξή της. Έτσι, πολλές λέξεις και φωνητικές μορφές που ακούγονται σήμερα στα κυπριακά αποτελούν ζωντανές μαρτυρίες της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της κυπριακής διαλέκτου, είναι η συγγένειά της με τη γλώσσα των ομηρικών επών. Αν και η γλώσσα του Ομήρου δεν ήταν ακριβώς η ίδια με την Αρκαδοκυπριακή, πολλές λέξεις και εκφράσεις που συναντώνται στην κυπριακή διάλεκτο θυμίζουν έντονα την ομηρική παράδοση. Όπως για παράδειγμα: φωθκιά = φωτιά, κόρη = νέα γυναίκα, θκυό = δύο, ίσσια = ευθεία, όρνιθα = κότα
Οι λέξεις διατηρούν φωνητικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε παλαιότερες φάσεις της ελληνικής γλώσσας. Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί μελετητές έχουν χαρακτηρίσει την κυπριακή διάλεκτο ως «γλωσσικό μουσείο» της ελληνικής, καθώς διασώζει αρχαϊσμούς που έχουν εξαφανιστεί από άλλες ελληνικές διαλέκτους.
Η διάλεκτος στην περίοδο του Βυζαντίου, Βενετοκρατίας και Φραγκοκρατίας
Η Κύπρος βρέθηκε στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων και γνώρισε αλλεπάλληλες κατακτήσεις. Παρά τις ιστορικές αναταράξεις, η ελληνική γλώσσα παρέμεινε το βασικό μέσο επικοινωνίας του πληθυσμού.
Κατά την ελληνιστική και τη βυζαντινή περίοδο, η κοινή ελληνιστική, επηρέασε
σημαντικά την τοπική διάλεκτο. Ωστόσο, η γεωγραφική απομόνωση του νησιού
επέτρεψε στη γλώσσα να διατηρήσει πολλά από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Αυτή η ιδιαιτερότητα καθιστά την κυπριακή διάλεκτο έναν από τους
σημαντικότερους κρίκους της αδιάσπαστης συνέχειας της ελληνικής γλώσσας. Όπως για παράδειγμα: βούτημα ήλιου (βυζαντινά) = ηλιοβασίλεμα, μούκκα (βυζαντινά) = μάγουλο, ζόππος (ιταλικά) = άξεστος, σκαρπάρης (ιταλικά) = τσαγκάρης, τσιμινιά (παλαιά γαλλικά) = τζάκι, ζάμπα (παλαιά γαλλικά) = πόδι
Η διάλεκτος στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και της Αγγλοκρατίας
Το 1571, η Κύπρος κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους και στην κυπριακή διάλεκτο, πέρασαν αρκετές λέξεις, οι οποίες χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, όπως για παράδειγμα: τσακί = μαχαίρι, ασιοϊλέ = θετικό επιφώνημα τύπου μπράβο, ζεχίρι = πικρός, αμπάλαντος = ανισόρροπος, αχάπαρος = αναίσθητος, άσ̌κοσ-σου (aşk olsun) = μπράβο σου, κκουσ̌μάς (konuşma) = κουβέντα.
Τον Ιούλιο του 1878, η Κύπρος πέρασε στα χέρια των Άγγλων. Εκεί άρχισε η έντονη διείσδυση αγγλικών λέξεων και φράσεων μέσα στην κυπριακή διάλεκτο, οι οποίες έχουν ενταχθεί για τα καλά στο λεξιλόγιο των Κυπρίων. Για παράδειγμα έχουμε: τάσπιν (dumpster) = κάδος σκουπιδιών, σικκυρτώ (sick and tired) = αγανακτώ, φλι-φλο (flip flops) = σαγιονάρες, άμπουλα (ambulance) = ασθενοφόρο, φούρπο (football) = ποδόσφαιρο.
Η σύγχρονη Κύπρος από το 1960 έως σήμερα
Στη σύγχρονη Κύπρο, οι Ελληνοκύπριοι χρησιμοποιούμε στον προφορικό μας λόγο, τόσο την νεοελληνική γλώσσα, αλλά και την κυπριακή διάλεκτο, όπως για παράδειγμα: δαμέ = εδώ, τζαμέ = εκεί, τζιαι = και, τζιαι άλλα = και άλλα, Κυπραίος = Κύπριος, ριάλια = λεφτά, μάμμα = μαμά, τζύρης = μπαμπάς, αρφός = αδερφός, Ελλαδίτης = Ο Έλληνας από την Ελλάδα κλπ. Μία χαρακτηριστική ατάκα που θα ακούσετε σίγουρα από Κύπριο, είναι: Έλα ρε κουμπάρε !!!
Προς γνώση σας, η κυπριακή διάλεκτος, είναι κατά κόρον προφορικός λόγος, αλλά έχει χρησιμοποιηθεί και στον γραπτό λόγο, κυρίως στην ποίηση, την λογοτεχνία και την πεζογραφία. Ο εθνικός ποιητής της Κύπρου, Βασίλης Μιχαηλίδης, έγραφε χαρακτηριστικά στην κυπριακή διάλεκτο.
Αντάν αρτζιέψαν οι κρυφοί ανέμοι τζι εφυσούσαν
τζι αρκίνησεν εις την Τουρτζιάν να κρυφοσυνεφκιάζη
τζιαι που τες τέσσερεις μερκές τα νέφη εκουβαλούσαν,
ώστι να κάμουν τον τζιαιρόν ν’ αρτζιεύκη να στοιβάζη,
είσιεν σγιαν είχαν ούλοι τους τζι η Τζιύπρου το κρυφόν της
μεσ’ στους ανέμους τους κρυφούς είσιεν το μερτικόν της.
Βασίλης Μιχαηλίδης, 9 Ιουλίου του 1821 εν Λευκωσία Κύπρου
Τέλος, υπάρχουν και ορισμένες παραλλαγές της διαλέκτου, εντός της Κύπρου. Άλλη παραλλαγή θα ακούσετε στην Πάφο, άλλη στη Λευκωσία, άλλη στην Αμμόχωστο κλπ.
Λοιπόν τι περιμένετε; Κοπιάστε στην Κύπρο, να φάμε σεφταλιές τζιαι χαλλούμιν.
Αν θέλετε να διαβάσετε κι άλλα νέα από την Κύπρο, πατήστε: ΕΔΩ
Γράφουν: Η Μαρία Ιωάννου και ο Σάκης Θεοδωρόπουλος
